Author: Amber Deckers

“Ik wíl meer paranoia voelen, want dan maak ik betere schilderijen”

Een witte bak met een dynamo en een fietswiel om aan te draaien. Het lijkt op het eerste zicht een conceptueel en abstract werk, maar voor kunstenaar Martin zit er een diepere betekenis achter. Hij verwerkt zijn mentale problemen in zijn werken. “De spaken van dat fietswiel zijn een stramien. Het schema van momenten dat ik medicatie moet slikken. En als je stopt met draaien aan dat wiel voel ik mij slecht”, vertelt hij.

Schilderde je al vanaf jonge leeftijd over je gevoelens?
Neen. Dat is pas later begonnen. Ik schilder al sinds ik heel klein was, al kladder vervende op een plastiek aan de keukentafel, maar ik zat eerst mentaal te diep om over mijn gedachten te schilderen. Die gedachten kunnen heel donker zijn en als ik me echt slecht voel, kruip ik onder een deken en sluit ik me af van de rest van de wereld. Ik heb een hele tijd in mezelf geleefd omdat ik me vooral met mijn eigen welzijn bezighield. Ik zat op mijn vijftiende twee keer in de psychiatrie en had geen fut om me toen op schilderen te focussen.

Waarom werd je opgenomen?
Ik had het nodig voor mijn eigen veiligheid. Wanneer de prikkels mij teveel zijn, ben ik erg zelfvernietigend. Zo nam ik overdosissen in als het mij teveel werd, al waren die nooit hoog genoeg om effectieve schade aan te richten. Mijn toenmalige therapeut adviseerde mij daarom om een maand naar de psychiatrie te gaan. Datzelfde jaar ging ik nog terug voor een andere maand.

Hoe ervaarde je die opname?
Je zit daar met mensen van je eigen leeftijd die allemaal met hun eigen problemen kampen… dat kon soms wel problemen geven. Soms ruzies of overdreven reacties, en soms simpelweg persoonlijkheden die botsten. Tijdens mijn tweede opname in UZ Gent maakten ze regelmatig ruzie en vochten ze af en toe zelfs. Daar heb ik mij nooit echt mee gemoeid. Ik wist dat ik daar samenzat met mensen met andere normen en waarden. Je kan het een beetje vergelijken met school. Daar zetten ze je in één klas met mensen die heel anders als jou zijn.

En dat zorgt voor spanningen.
Ja, maar het was niet altijd slecht. Mensen zitten in een psychiatrie niet in dwangbuizen zoals men denkt. Er werd ook gelachen en plezier gemaakt. We keken in de gemeenschappelijke ruimte vaak een film en dan grapten en grolden we wat. Je kan dat tot op een zekere hoogte vergelijken met het klaslokaal, maar toch niet helemaal. Je hebt een gevoel van lotsgenootschap en je zit er allemaal met eenzelfde reden: je wil beter worden en aan jezelf werken. Je zit allemaal in een uitzonderlijke situatie met een bepaalde aanleiding. Dat maakt toch dat je een soort band hebt met die mensen.

Spreek je hen nog?
Neen. Dat contact is verwaterd. Zodra je uit de psychiatrie stapt, word je terug in de maatschappij gegooid en groei je uit elkaar. Je bent weer een deel van de wereld en zij zijn uiteindelijk geen deel meer van de jouwe.

Hoe voelde het om weer deel van de wereld te zijn?
Eng. Ik moest daar telkens weer aan wennen, en de eerste keer was ik er echt niet goed van. Ze zetten je terug in de samenleving en verwachten dat je meteen weer mee kan functioneren, terwijl je daarvoor in een bubbel van veiligheid zat waar de mensen altijd klaarstonden om je te helpen.  Ik had tijdens mijn opname soms kamermomenten waarbij je een uur op je kamer tot rust moest komen en je bezig moest houden, en thuis voelde dat anders. Ik bleef dus druk bezig in mijn eigen hoofd, en ongeveer twee jaar later zette ik mijn penseel tegen mijn canvas en tekende over mezelf. Dat werkte als catharsis.

Wat maakte je dan?
De eerste keer dat ik aan een werk begon, wist ik dat ik iets wou vertellen door het te tonen. Ik schilderde bijvoorbeeld een witte bak met een dynamo en een fietswiel waaraan je moest draaien. Dat lijkt vanop het eerste zicht heel conceptueel en abstract, maar daar zat een betekenis achter. De spaken van dat fietswiel waren een stramien. Het schema van momenten dat ik medicatie moest slikken. En als je stopte met draaien aan dat wiel voelde ik mij slecht.

Je neemt ook medicatie?
Ja. Ik had drie jaar geleden regelmatig een soort existentiële crisis waarbij ik alles in twijfel begon te trekken. Ik dacht dat ik de enige was met een bewustzijn, ik dacht dat de wereld op maat was gemaakt voor mij en ik worstelde ook met paranoia. Zo dacht ik regelmatig aan een bepaald automerk, en toen ik een auto van dat merk enkele seconden later zag voorbijrijden, dacht ik dat iemand me voor de gek aan het houden was. Ik nam anti-psychotische medicatie om dat te stoppen.

Waar kwam die paranoia vandaan?
Ik heb een absolute angst om alleen te zijn en naast de realiteit te bestaan. En eigenlijk voelde ik me altijd al afgesneden van de realiteit. Ik dacht lang dat ik de enige was die leefde. Dat alle anderen rondom me poppen waren.  Ik denk niet dat die gedachten een specifieke oorsprong hebben. Ik heb dat altijd al gehad. De schrik om alleen te zijn… Ik denk vaak dat iets mij bekijkt en dat die mij besturen. Alsof ik ieder moment uit de realiteit kan stappen en in een backstage kan terechtkomen.

Een beetje zoals de film The Truman Show?
Ja, dat is een heel goede vergelijking. De eerste keer dat ik die film zag, had ik een kleine crisis omdat ik er van overtuigd was dat bij mij hetzelfde gebeurde. Daarom had ik toen echt die medicatie nodig, omdat die dat tegenhoudt, maar ondertussen bouw ik het al een tijdje af.

Waarom?
Medicatie maakt je moe. Ze zorgt ervoor dat je bijkomt en ze schaaft de pittige hoeken van jezelf weg. Ik heb lang het gevoel gehad dat ik een deel van mezelf verloor door die medicatie. Ik kon vroeger heel willekeurige en scherpe grapjes maken met mijn kunst. Zo maakte ik als negenjarige een tekening van Titanic 2 waarbij ik een ijsberg tekende en iemand zei: “Ja, mannen, het is weer zo ver.” Ik vind dat clever, en dat is triestig omdat het betekent dat ik anders ben.

En je vindt het slecht om anders te zijn?
Het is logisch dat ik anders ben, maar als ik zo’n tekeningen bekijk, kijk ik terug op een onschuldige Martin zonder zorgen. Voor mij blijft het een bitterzoet gegeven, want ik ben mij ook bewust van alle manieren waarop die negenjarige Martin trots op mij zou zijn. Ik wou altijd striptekenaar of animatiemaker worden, en nu werk ik aan een komische animatiereeks. Ik werkte op mijn zestiende ook een verhaal uit waar ik als kind een concept voor had opgesteld. Dus ik denk dat ik die Martin mis maar dat hij wel gerust zou zijn als hij me nu bezig ziet. Ik doe waar ik van droomde, dus het is niet dat ik dát deel van mijn persoonlijkheid verlies door medicatie. Ze bedwelmt me gewoon een beetje, en daarom bouw ik ze af. Het kan ook een goede invloed hebben op mijn werk. Die angst en paranoia… daar komen meer beelden uit.

Heb je het gevoel dat je daarom meer donkere gedachten wil?
Ja. Zolang ze mij niet hinderen. Ik heb soms wel schrik dat ik mezelf iets zou aandoen, omdat ik in mijn zelfvernietigende buien impulsief kan zijn, toch denk ik dat ik veel meer controle heb dan vroeger. Ik wíl echte emotie voelen. Zelfs al is dat paranoia.

Hoe zou die paranoia zich uiten in je werken?
Ze uit zich nu eigenlijk al met de bevreemdende droomachtige sfeer die rond mijn schilderwerken hangt. Die beelden lijken op zaken die je uit het echte leven kent, maar dan in beeld gebracht op een ongemakkelijke manier. Ik werk rond The canny value die Freud altijd vermeldde omdat ik me vaak een alien voel. Ik heb zelf zo’n gevoel van vervreemding, en dat verwerk ik zo subtiel mogelijk in mijn werken. Ik wil dat mensen naar mijn schilderijen kijken en zich afvragen of er iets gaat gebeuren of niet.

Hoe breng je dat dan in beeld?
Ik beeld het moment vóór een gebeurtenis af. Ik zal niets afbeelden dat gruwelijk is, want dat vind ik een beetje gemakkelijk. Iedereen vindt overal over-gedramatiseerde beelden van expliciet geweld. We zijn in televisie en theater gewend geraakt aan het lugubere en we vergeten dat theatrale en overdreven aspect te relativeren. In een film zit er muziek bij, alles is geacteerd en de mensen gedragen zich niet zoals in de werkelijkheid. Ik wil zo’n zaken vermijden. Ik wil dat anders aanpakken. En dat doe ik door the moment of te vermijden.

Heb je daar een voorbeeld van?
Momenteel ben ik aan een video bezig over een talk show, John Doe. Dat is een naam die aan ongeïdentificeerde lijken wordt geven. John Doe is een buitenaards-achtige talkshow waarbij een host, gebaseerd op die van de typische Amerikaanse talkshows, een John Doe interviewt. Op de gaststoel naast hem zit dan een soort paspop, een afdruk van wat ooit een mens was. Omdat het een reconstructie van een lijk is, antwoordt die gast natuurlijk niet. Ze tonen in die talkshow telkens een video waarbij iemand het lijk vindt, en het publiek lacht daar dan mee.

Waarom lachen ze?
Door de sensatie. Alles in die talkshow is sensatie. Het is een beetje een verwijzing naar dat expliciete en sensatiegerichte aspect van de media. Mensen kunnen het ware niet meer onderscheiden van het neppe en zouden kunnen geloven dat die John Doe van het filmpje een écht lijk is. Als je iets wil geloven, is het geloofwaardig. Het publiek lacht ook om dat ongepaste en buitenaardse te benadrukken. Het voelt als geforceerd plezier en dat gebeurt in het echt ook. Bij talkshows gaat de sfeer soms een verkeerde kant op wanneer de gast het toneeltje doorbreekt, en op die momenten tonen de makers van het programma het publiek niet en voegen ze een lachband toe. De kijker is zich daardoor van niks bewust.  

Zie je het als kritiek tegen sensatie?
Kritiek klinkt alsof ik met het vingertje wil wijzen en dat is niet zo. Het werkt eerder als vertrekpunt, samen met dat onaardse en vervreemde aspect ervan.

Verwerk je dat ook in je schilderkunst?
Op één of andere manier wel. Vroeger tekende ik om te tekenen. Ik tekende omdat het kon. Nu teken ik met mijn gedachten. Ik heb bijvoorbeeld een schilderij aan mijn psycholoog verkocht, The Observers, waar ik als lijk op een grasveld lig met zwevende hoofden die me vanuit de lucht bekijken. Dat schilderde ik op basis van een gevoel. Met dat idee dat ik door iets groter dan mezelf bekeken word. Dat ik bespot word, en in een duistere comedy zit. Je merkt die paranoia op.

Begin je altijd met een specifiek idee voor ogen?
Niet altijd. Het gebeurt wel vaker dat ik achteraf ontdek waarom ik iets op een bepaalde manier aanpakte. Ik vind dat leuk omdat ik achteraf bij mijn gesprekken met de psycholoog ontdek wat de aanzet daarvan was. Ik leer mijn gedachten kennen, zelfs na het werk. Dat werkt verlossend.

Tekst en foto door Amber Deckers